ΣΤΟ ΧΩΡΙΟ, ΣΤΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ

Τα καφενεία τα γνωρίζω από πολύ μικρός, όμως, τα πιο πολλά χρόνια τα γνώριζα από μακριά.

Στον τόπο της καταγωγής μου, στα καφενεία σύχναζαν οι παλιοί μετανάστες που είχαν επιστρέψει στον τόπο τους, οι τουρίστες και οι δημόσιοι υπάλληλοι που βρίσκονταν εκεί με μετάθεση. Στις γειτονιές της Αθήνας που μεγάλωσα, στα καφενεία έμπαινα σαν παιδί για να πω τα κάλαντα στις γιορτές και, αργότερα, για να ψηφίσω στις εκλογές, γιατί εκείνα τα χρόνια τα σχολεία ήταν λίγα, δεν φτάνανε για εκλογικά κέντρα και ψηφίζαμε και στα καφενεία. Πρωτοπήγα σε καφενείο σαν θαμώνας, πριν από έξι χρόνια, όταν δηλαδή, συνταξιούχος πια, εγκατέλειψα οριστικά την Αθήνα και ήρθα να μείνω μόνιμα σε χωριό. Το συμπέρασμα μου είναι ότι σε αυτά τα έξη χρόνια έχω περάσει πολλές ώρες στο καφενείο, αλλά, γενικότερα, έχω χάσει πάνω από μισό αιώνα καφενείο.

Το καφενείο σε ένα χωριό, λόγω των μηδαμινών, σχεδόν, εναλλακτικών δυνατοτήτων αξιοποίησης, ή ανάλωσης, του ελεύθερου χρόνου, είναι ένας χώρος εντελώς απαραίτητος, τόσο απαραίτητος, που δεν θα μπορούσα να φανταστώ ένα χωριό δίχως καφενείο. Γιατί το καφενείο, δεν είναι μόνο χώρος κατανάλωσης καφέ, τεΐου, ροφημάτων, αφεψημάτων, ηδυπότων και αλκοολούχων (για να θυμηθούμε λίγο τη γλώσσα με την οποία αναγράφονταν τα προσφερόμενα είδη μέχρι μισόν αιώνα πριν), είναι και πολλά άλλα πράγματα μαζί.

Το καφενείο είναι, πρώτα απ’ όλα, χώρος κοινωνικής συνεύρεσης. Κάτω από τη στέγη του, οι συγχωριανοί, αλλά και όσοι άλλοι τυχαίνει να βρίσκονται εκεί, νοιώθουν ότι ανήκουν στην ίδια, συμφωνούσα ή διαφωνούσα, ενωμένη ή διαιρεμένη, αδελφωμένη ή σπαρασσόμενη ομάδα και ότι έχουν κατακτήσει τις ελάχιστες προϋποθέσεις συνύπαρξης και συναναστροφής. Στα πλαίσια αυτά, λειτουργεί και σαν χώρος πληροφόρησης και σχολιασμού για τα όσα συμβαίνουν στο χωριό, αλλά και ευρύτερα, καθώς και σαν χώρος τεχνικής ενημέρωσης, από τα νέα φυτοφάρμακα και λιπάσματα, μέχρι τα νέα αιρκοντίσιον, τα νέα τετρακίνητα και τα νέα χάπια σφρίγους.

Το καφενείο είναι ακόμη και χώρος ποικίλων μορφών ψυχαγωγίας. Στα πιο παλιά χρόνια, πριν από την κυριαρχία της τηλεόρασης, κάποια μεγάλα καφενεία προσφέρονταν, κατά περίπτωση, για κινηματογραφικές προβολές, ακόμη και για θεατρικές παραστάσεις. Στις μέρες μας, εκτός από την πρέφα και το θανάση, το ούζο και το τσίπουρο, εξακολουθούν να υπάρχουν οι (πραγματικές ή φανταστικές) αφηγήσεις των ψαράδων και των κυνηγών, η αφήγηση παλιών περιστατικών που έχουν χαραχτεί στη μνήμη των γεροντότερων, τα καλοπροαίρετα πειράγματα, αλλά και τα δημοφιλή σήριαλς, καθώς και τα καθημερινώς τεκταινόμενα ανά τους εγχωρίους, αλλά και διεθνείς, στίβους , γήπεδα, παγοδρόμια, αρένες κλπ αθλητικούς χώρους, αφού, καφενείο χωρίς καφέ μπορεί να υπάρχει, αλλά καφενείο χωρίς τηλεόραση, αποκλείεται.

Το καφενείο, τέλος, είναι χώρος συναλλαγών και διαμεσολάβησης, αφού κάτω από τη στέγη του κλίνονται οικονομικές συμφωνίες για αγοραπωλησίες γης, για οικοδομικές εργασίες, για μεροκάματα στα κτήματα. Και αν κάποιος έχει ασκημένο αυτί, όλο και θα πιάσει καμιά συζήτηση για κάποια μετάθεση φαντάρου, για κάποια αναστολή απόφασης κατεδάφισης αυθαιρέτου, για κάποια πρόσληψη στο δημόσιο, για κάποια επιδότηση.
Το καφενείο έχει πολλά πρόσωπα. Άλλο είναι το καφενείο τις καθημερινές, άλλο τα Σαββατοκύριακα και τις γιορτές. Άλλο είναι το χειμώνα και άλλο το καλοκαίρι. Το χωριό μπορεί να είναι πάνω σε πέρασμα, σε ωραίο σημείο και να είναι και φιλόξενο, ή μπορεί να είναι δυσπρόσιτο, σε άσχημο σημείο και αφιλόξενο. Ο καφές κάτω από τη σκιά της λεύκας, της μουριάς, του πεύκου, ή της φλαμουριάς, το καλοκαίρι, είναι τελείως διαφορετική εμπειρία από το τσάι του βουνού πίσω από τα τζάμια, κοντά στη σόμπα, το χειμώνα. Η αφήγηση του μετανάστη που γυρίζει στον τόπο του για διακοπές, ή και του επισκέπτη του Σαββατοκύριακου, είναι τελείως διαφορετική από την εξιστόρηση των θεμάτων της καθημερινότητας από τους ντόπιους.

Το καφενείο έχει το δικό του ημερολόγιο. Σε αυτό, εκτός από τις καθημερινές, τις Κυριακές και τις επίσημες αργίες, είναι σημειωμένες οι τοπικές γιορτές, τα τοπικά πανηγύρια και οι τοπικές επέτειοι, γιατί είναι μέρες που το χωριό ζωντανεύει κατ’ εξαίρεση και σαν τέτοιες επηρεάζουν και τη λειτουργία του καφενείου. Κάποια γεγονότα γίνονται στο χωριό περισσότερο, ή με διαφορετικό τρόπο, αντιληπτά από ότι στην πόλη, και το καφενείο είναι ο πιο ευαίσθητος δέκτης αυτής της διαφορετικότητας. Εθνικές επέτειοι, ιερά μυστήρια, γιορτές, εκλογές και πολιτιστικά γεγονότα, φέρνουν περισσότερο κόσμο στο καφενείο, περισσότερη συναναστροφή, περισσότερη πληροφόρηση, περισσότερη ανταλλαγή απόψεων και σχολίων, περισσότερη ζωή.

Το καφενείο έχει και τους χαρακτηριστικούς του τύπους. Τον φλύαρο και τον αμίλητο. Τον κουβαρντά που κερνάει όλο τον κόσμο και αυτόν που ποτέ δεν έχει ψιλά ή που ποτέ δεν προλαβαίνει να βγάλει πρώτος το πορτοφόλι του. Τον ξερόλα και αυτόν που συμφωνεί με όλους, χωρίς να λέει ποτέ τη γνώμη του. Για αυτούς, αλλά και για όλους τους άλλους, υπάρχει χώρος, λόγος, βήμα, ανοχή, αφού οι πιο πολλοί συνυπάρχουν συμπληρωματικά, και ο καθένας καταξιώνει την ύπαρξη των άλλων.
Τέλος, το καφενείο έχει και τους επαγγελματικούς επισκέπτες του. Κινέζοι μικροπωλητές, τσιγγάνες χαρτορίχτρες, παραγωγοί οπωρικών, οσπρίων και μελιού, και επαίτες είναι οι πιο συνηθισμένοι. Βοηθάνε κι αυτοί, με τον τρόπο τους, στην αλλαγή της κουβέντας, της διάθεσης, του περάσματος της ώρας. Μας βοηθάνε ακόμη να επιδεικνύουμε τη διαπραγματευτική μας ικανότητα στις πενταροδεκάρες, όταν, την ίδια στιγμή πληρώνουμε καμαρωτοί τις παραφουσκωμένες τιμές στα μαγαζιά που ψωνίζουμε.

Αν ένα χωριό έχει περισσότερα από ένα καφενεία, η επιλογή του καφενείου γίνεται με πολλά κριτήρια. Κριτήρια παρέας, ποιότητας μεζέ, φιλίας ή συγγένειας με τον καφετζή, πολιτικά, μεγέθους οθόνης τηλεόρασης, κλπ. Η αλλαγή καφενείου, αν δεν υπαγορεύεται από επιθυμία για ισότιμη υποστήριξη όλων των καφενείων, μπορεί να οφείλεται σε πολλές αιτίες, όπως, φιλονικία, διαφωνία με την κυριαρχούσα άποψη, ένταξη σε άλλη παρέα, ανεύρεση καλλιτέρων υπηρεσιών.

Ίσως, ένα καφενείο να είναι και άλλα πράγματα που δεν έχω δει ή αντιληφθεί ακόμη. Έχω όμως την εντύπωση ότι το καφενείο, στα πλαίσια και τα όρια του χωριού, είναι ένα μη γραπτό μη ηλεκτρονικό μη κωδικοποιημένο, αλλά πολύ δραστήριο, πολύ εύχρηστο, πολύ λειτουργικό διαδίκτυο, blog, facebook και twitter μαζί, τρία σε ένα. Εσείς, τι λέτε;